Het Franse regelgevingskader stimuleert zorgprofessionals al jaren om begeleiding te bieden die verder gaat dan alleen de medische handeling. De Haute Autorité de santé (HAS) heeft in 2015 een patiëntgerichte aanpak vastgelegd, gebaseerd op een partnerschap tussen zorgverlener en patiënt.
Meer recent breidt de tienjarenstrategie voor begeleidende zorg 2024-2034 deze aanpak uit met psychologische, sociale en palliatieve aspecten, vanaf de diagnose van een ernstige ziekte. Deze ontwikkelingen verruimen het werkterrein van zorgverleners, maar stellen ook nieuwe eisen aan hun relationele vaardigheden en hun vermogen tot coördinatie.
Persoonlijke begeleiding in de zorg: wat wordt bedoeld met zorgverlenerscompetenties?
De literatuur over patiëntbegeleiding richt zich vaak op de vaardigheden die patiënten moeten ontwikkelen (zelfzorg, zelfmanagement, therapietrouw). De rol van de zorgverlener is minder uitgebreid gedocumenteerd. Een publicatie in het tijdschrift Santé Publique benadrukt dat de competenties die zorgprofessionals nodig hebben voor begeleiding volgens het model van de ‘patiënt als partner’ weinig aandacht krijgen in het debat over zelfredzaamheid.
Deze competenties beperken zich niet tot klinische deskundigheid. Ze omvatten ook het vermogen om een dialoog vorm te geven die inzicht geeft in de ideeën, gevoelens en levensprioriteiten van de patiënt. De HAS spreekt van een ‘gestructureerde dialoog’ die helpt te begrijpen wat voor iemand belangrijk is, los van de diagnose.
Concreet betekent dit dat de professionals van Acte Santé en hun collega’s in de praktijk drie vaardigheden weten te combineren: actief luisteren, informatie overbrengen die aansluit bij het begripsniveau van de patiënt en samen een zorgplan opstellen dat in de loop van de tijd kan worden bijgesteld.
- Actief luisteren gaat verder dan het afnemen van een anamnese: het omvat ook de psychosociale context, de dagelijkse beperkingen en de uitgesproken of onuitgesproken voorkeuren van de patiënt.
- Informatie overbrengen betekent controleren of de patiënt de informatie daadwerkelijk begrijpt, en niet alleen instemmend reageert, en het taalgebruik afstemmen op de gesprekspartner.
- Bij het gezamenlijk opstellen van het zorgplan wordt de patiënt een partner in de besluitvorming. Dat vraagt om een andere houding van de zorgverlener dan de gebruikelijke rol van voorschrijver.
Therapeutische educatie en de patiënt als partner: twee complementaire benaderingen
Therapeutische educatie voor patiënten (ETP) is erop gericht hen de middelen te geven om in het dagelijks leven met hun ziekte om te gaan. Deze aanpak is gebaseerd op gestructureerde programma’s, vaak in groepsverband, met vastgestelde leerdoelen. De benadering van de ‘patiënt als partner’ gaat een stap verder: de ervaring van de patiënt wordt erkend als volwaardige expertise die ook in de zorg zelf kan worden ingezet.
Het CHU de Poitiers heeft een collectief van patiëntpartners beschreven, van wie de rol verder gaat dan alleen deelname aan ETP-workshops. Deze patiënten dragen bij aan de opleiding van zorgprofessionals, delen informatie met lotgenoten en helpen bij de praktische organisatie van zorgtrajecten. Hun bijdrage verandert de dynamiek binnen de instelling door een extern perspectief in te brengen dat is gebaseerd op persoonlijke ervaringen.
Het onderscheid tussen beide benaderingen heeft praktische gevolgen. ETP kan binnen een relatief gestandaardiseerd kader worden aangeboden (modules, werkbladen, protocollen). Patiëntenpartnerschap vereist voortdurende afstemming op het individuele profiel, waardoor het moeilijk in protocollen is vast te leggen. Voor de zorgprofessional betekent dit dat die een zekere onvoorspelbaarheid in de zorgrelatie moet accepteren.
Persoonlijke preventie: begeleiding voordat iemand ziek wordt
Aangepaste begeleiding begint niet pas bij de diagnose. Het programma INTERCEPTION, ontwikkeld door Gustave Roussy, biedt mensen met vastgestelde risicofactoren voor kanker een traject met risicobeoordeling, gerichte preventie, passende screening en gecoördineerde opvolging door huisarts en ziekenhuis. Het programma wordt in meerdere centra uitgevoerd en maakt deel uit van een landelijke proef die in zeven instellingen wordt geëvalueerd.
Dit soort programma’s laat zien hoe de zorg verschuift van behandeling naar individuele preventie. Het traject kan bestaan uit gefinancierde modules voor voedingsbegeleiding of verslavingszorg. Beide gaan verder dan de gebruikelijke medische voorschriften, maar hebben wel rechtstreeks invloed op de prognose.
De bekende beperking van dit soort programma’s is de beperkte verspreiding. INTERCEPTION is nog altijd gekoppeld aan gespecialiseerde centra. Voor zorgprofessionals in de eerstelijnszorg is de vraag hoe zij deze aanpak van gerichte preventie kunnen integreren in een consult bij de huisarts, zonder over dezelfde coördinatiemiddelen te beschikken.
Palliatieve zorg en integrale begeleiding: het kader van de tienjarenstrategie 2024-2034
De Franse tienjarenstrategie 2024-2034 voorziet in passende zorg vanaf de diagnose van een ernstige ziekte. Daarbij wordt rekening gehouden met de lichamelijke, psychologische en sociale behoeften van de patiënt en diens naasten. Dit kader betekent een omslag ten opzichte van een visie op palliatieve zorg die beperkt blijft tot de laatste levensfase.
Voor zorgprofessionals betekent deze strategie dat zij zorgverleners met uiteenlopende competenties moeten coördineren: artsen, verpleegkundigen, psychologen, maatschappelijk werkers en soms ook begeleiders of gezinsbegeleiders. Tijdens een interprofessionele studiedag die de zorgketen FILNEMUS in 2016 organiseerde, werd al aandacht besteed aan samenwerking tussen disciplines en werd begeleiding genoemd als een manier om interprofessionele samenwerking te bevorderen.
De praktische uitdaging ligt in de afstemming tussen deze zorgverleners. Iedere professional werkt vanuit een eigen referentiekader en heeft eigen beperkingen op het gebied van tijd en financiering. Zonder een gedeeld coördinatie-instrument bestaat het risico dat de begeleiding versnipperd blijft en iedere betrokkene in zijn eigen silo werkt, ondanks het streven naar integrale zorg.
Relationele vaardigheden van zorgverleners: een hardnekkige blinde vlek
Verschillende bronnen wijzen op hetzelfde probleem: in de basisopleiding van zorgprofessionals is er weinig aandacht voor relationele vaardigheden. Luistertechnieken, herformuleren, omgaan met emoties van patiënten en communiceren in conflictsituaties komen afhankelijk van de opleiding in wisselende mate aan bod.
Het concept ‘zorg met aandacht voor rust’, dat in recente literatuur wordt genoemd, veronderstelt dat zorgverleners hun houding kunnen afstemmen op patiënten van wie het gedrag of de behoeften buiten het gebruikelijke kader vallen: mensen met een beperking, patiënten met cognitieve stoornissen en mensen in een zeer kwetsbare sociale situatie. Deze relationele afstemming komt niet vanzelf en vereist specifieke training.
Er zijn onvoldoende gegevens om de precieze invloed van gestructureerde trainingen in relationele vaardigheden op de kwaliteit van de begeleiding te beoordelen. Ervaringen, zoals die van het CHU de Poitiers met patiëntpartners die bij opleidingen betrokken zijn, wijzen op voordelen, maar grootschalige onderzoeken zijn in Frankrijk nog zeldzaam.
Bij begeleiding die is afgestemd op iedere patiënt komen vaardigheden kijken die in de klassieke medische opleiding slechts gedeeltelijk aan bod komen. De tienjarenstrategie 2024-2034, preventieprogramma’s zoals INTERCEPTION en collectieven van patiëntpartners bieden concrete aanknopingspunten. Of deze aanpak op grotere schaal kan worden ingevoerd, hangt af van het vermogen van het zorgstelsel om interprofessionele coördinatie te financieren en relationele vaardigheden in de opleidingen te integreren.
